« توصيف كلى ولايت » « 1 » گيلان از نظر لرد كرزن لرد كرزن در اثرى به نام Persia and the Persian دربارهء گيلان چنين مىگويد : « اين ولايات ( گيلان و مازندران ) منطقه‌اى است كه از ساحل دريا ( 25 متر پائين‌تر از سطح درياى آزاد ) تا 3500 و يا 4000 متر

--> ( 1 ) - دورنماى تاريخى گيلان : تاريخ گيلان را مىتوان در چند سطر خلاصه كرد : سلسلهء جسنفشاه Jasafsah از 330 پيش از ميلاد تا 491 بعد از ميلاد در گيلان و مازندران حكومت مىكردند . از سال 320 تا سال 447 هجرى سلسله آل بويه در آن دو ولايت حكومت داشتند . از سال 314 تا 470 هجرى نوبت به زياريها رسيد . از سال 250 هجرى تا سال 316 بسيارى از سلاطين علوى در گيلان و مازندران حكومت كردند ، كه همواره طرفدارانى در ميان قوم ديلم داشتند . سلسلهء و هسودان از 211 تا 457 هجرى ؛ و ملاحدهء اسمعيلى از 483 تا 654 نفوذ خود را در گيلان و ديلم برقرار كردند . علاوه بر اين سلسله‌ها ، سلاطين كوچك ديگرى نيز در اين نواحى حكومت مىكردند كه گيلان ميان آنها قسمت شده بود . هنگامى كه سيد على كيا ، در سال 769 هجرى ، پيش از مستقر شدن در لاهيجان ، قيام كرد خاندانهاى ابو الحسن المؤيد باللّه در تنكابن ، قبيلهء ناصروند در رانكوه و لاهيجان ، خاندان كوشيج در اشكور ، انوزوند در كهدم ، اسمعيلوند در كوچسفهان خاندان اسحاقى در فومن قدرتهائى به دست آوردند . در رشت و شفت و گسكر نيز امراى ديگرى بودند . تولم كه در حدود نيم قرن استقلال نداشت به فومن ملحق شده بود . اندكى بعد سلاطين لاهيجان و فومن در تمام بيه پيش و بيه پس نفوذ كردند ، به طوريكه وقتى شاه عباس اول تصميم گرفت گيلان را ضميمهء مستملكات خود سازد ناچار شد تا حكام لاهيجان و فومن و گسكر را از ميان بردارد . شاه عباس پس از اين كار در دو منطقهء بيه پيش و بيه پس حكام مخصوصى گماشت . از آن به بعد باستثناى چهل سالى كه آقا جمال فومنى و پسرش هدايت اللّه خان به استقلال در گيلان سلطنت مىكردند ، اين ولايت تحت قدرت حاكمى كه از مركز براى تمامى اين منطقه انتخاب مىشد قرار داشت . ( نقل از يادداشتهاى رابينو كه بر نسخهء چاپى خود نوشته است . )